B1 voor iedereen? Over de zin en onzin van een nieuwe tekstnorm

Verschenen in Taaljournaal, juni 2011

Teksten die de glazenwasser en de hartchirurg allebei moeiteloos kunnen lezen: kan dat? Wel als we ze schrijven op B1-niveau. Al zet Eric Tiggeler zo zijn vraagtekens bij de normen voor B1-teksten: ‘Een zin van meer dan tien woorden is niet per se ingewikkeld.’

De hele financiële sector staat op zijn kop: alle brieven, formulieren, voorwaarden en clausules moeten dit jaar nog herschreven worden tot B1-niveau. Maar ook bij overheden en andere organisaties is B1 in opkomst, als een soort magische formule voor begrijpelijk schrijven. Eric Tiggeler: ‘Zodra het over heldere taal gaat, wordt al gauw geroepen dat een tekst ‘B1’ moet zijn. Maar B1 bestaat eigenlijk niet. Tenminste, niet zoals veel mensen de term nu gebruiken.’

De Raad van Europa heeft zo’n tien jaar geleden een meetlat ingevoerd om taalvaardigheid te meten, waarbij A1 staat voor het laagste niveau en C2 voor het hoogste. B1 zit daar precies tussenin en zou daarmee het taalniveau zijn van de ‘meeste mensen’.

Geen jip-en-janneketaal

Ook teksten worden tegenwoordig langs deze meetlat gelegd, waarbij B1 zou staan voor wat 95 procent van de mensen nog kan behappen. Overigens niet te verwarren met jip-en-janneketaal. Tiggeler: ‘B1 is bedoeld voor grote mensen. Hoe schattig Jip en Janneke ook zijn, als je die stijl aanhoudt dan ga je echt op je hurken voor de lezer. En de lezer onderschatten is het laatste wat je als tekstschrijver moet doen.’

B1 klinkt dus als dé oplossing voor het probleem dat veel zakelijke teksten te lastig zijn voor het grote publiek. Maar is dat wel zo? Nee, zegt Tiggeler: of een tekst op dat niveau zit, kun je helemaal niet zo nauwkeurig meten als wel gesuggereerd wordt. ‘De vertaalslag van B1 als taalniveau van mensen naar specifieke B1-tekstkenmerken is door de Raad van Europa nooit gemaakt. Er wordt nu dus ineens een tekstkwaliteitsnorm opgelegd waarvan niet duidelijk is waar die vandaan komt en wat die precies betekent.’

Richtlijnen niet nieuw

Er is maar één boekje beschikbaar waarin B1 wordt vertaald naar concrete eisen aan teksten: Schrijven in eenvoudig Nederlands van Bureau Taal. Dat bevat 29 criteria voor teksten op B1-niveau. Tiggeler: ‘Alleen staat in dat boekje niet waar die vertaling op gebaseerd is. Het zijn nuttige richtlijnen, ‘zet de kern aan het begin’ en ‘schrijf zo min mogelijk in de lijdende vorm’. Maar ze zijn in elk tekstadviesboek terug te vinden.’

Het belangrijkste verschil is dat hier en daar de algemene richtlijnen wat zijn aangescherpt: ‘zinnen mogen niet langer zijn dan 10 woorden’ en ‘gebruik alleen hoogfrequente woorden’. Tiggeler: ‘Wat een hoogfrequent woord is? Joost mag het weten. En zinnen langer dan 10 woorden zijn niet per se ingewikkeld. Dat ligt er maar net aan hoe de zin is opgebouwd. Net zoals een korte zin niet per se duidelijk is, alleen omdat hij zo weinig woorden telt.’

Tekstniveau meetbaar?

Toch zijn er inmiddels al een paar ‘machines’ op de markt waarvan wordt beweerd dat ze het niveau van teksten kunnen meten op basis van kenmerken als zinslengte en het aantal lijdende vormen. Texamen is daarvan de meest bekende: je gooit er een tekst in en de computer vertelt je op welk niveau de tekst zit.

Was het maar zo simpel. Tiggeler: ‘Schrijven blijft mensenwerk. Als hier twee verschillende redacteuren aan dezelfde tekst werken, krijg je twee even leesbare uitwerkingen, maar niet twee identieke teksten.’ Deze redacteuren zouden zo’n meetinstrument volgens Tiggeler hooguit als hulpmiddel kunnen gebruiken: ‘Als er uitkomt dat de helft van de zinnen langer is dan dertig woorden, is er natuurlijk iets mis.’ Maar de begrijpelijkheid van een tekst zit ’m volgens hem niet alleen in de kenmerken die de machine meet; het hangt ook af van de doelgroep, de context, de tekstsoort, de achtergrondkennis van de lezer. Met al die factoren houdt een tekstschrijver rekening, een machine niet.

B1 in de praktijk

Tiggeler: ‘Maar voor de opdrachtgevers van het Taalcentrum-VU herschrijven wij ook teksten naar B1-niveau. Al doen we dat wel op onze manier. Je kunt B1-teksteisen niet mechanisch toepassen en dan blind vertrouwen op een tekst ‘die iedereen snapt’. Maar je kunt natuurlijk wel extra kritisch letten op lastige woorden of lange zinnen.’

B1 doet zijn werk in de praktijk dus best goed. Tiggeler: ‘Het is oude wijn in nieuwe zakken, maar begrijpelijk schrijven leeft nu meer dan ooit bij onze klanten. En als je je op een verstandige manier aan de eisen van B1 houdt, dan levert dat wel verdomd goede teksten op.’

Eric Tiggeler werkt als cursusontwikkelaar en tekstschrijver bij het Taalcentrum-VU.

 

Hoe ziet dat B1 er eigenlijk uit?

Ingewikkeld en ouderwets Eenvoudiger en begrijpelijker
Speciaal voor u aangepaste hulpmiddelen en hulpmiddelen die niet meer geschikt zijn om gebruikt te worden door anderen, worden uw eigendom. Hulpmiddelen worden uw eigendom in deze twee gevallen:•      als ze speciaal voor u zijn aangepast;•      als iemand anders ze niet meer kan gebruiken.
 
Gelieve de verschuldigde betaling per 3 mei te voldoen. Wilt u dit bedrag voor 3 mei betalen?
   
Indien dit bedrag voor 1 juni wordt overgemaakt, kan uw verzekering nog worden verlengd. Wilt u dit bedrag overmaken voor 1 juni? Dan kunnen we uw verzekering nog verlengen.